:: II wojna światowa :: Fortyfikacje Półwyspu Helskiego :: Ośrodek Oporu "Jastarnia" »

:: Wstęp

Wiosną 1939 roku, gdy zbliżała się wojna z Niemcami podjęto decyzję o budowie fortyfikacji stałych dla obrony Rejonu Umocnionego "Hel" od strony lądu. Wybrano dla nich miejsce w środku długości Półwyspu Helskiego, czyli około 3 km przed portem w Jastarni i około 8 km przed terenem Rejonu Umocnionego "Hel". Budowę ośrodka oporu "Jastarnia" rozpoczęto 15 maja 1939 roku, od wykonania bocznicy kolejowej i składów materiałów budowlanych. Do września zbudowano cztery ciężkie schrony bojowe, które tworzą pozycję główną. Schronom ciężkim nadano nazwy: "Sokół", "Sabała", "Saratoga" i "Sęp". W drugiej linii obrony planowano wybudować cztery lekkie schrony bojowe, mające za zadanie zatrzymać oddziały nieprzyjaciela w przypadku wykonania przez niego wyłomu w pozycji głównej. Ze względu na brak materiałów ukończony tylko jeden z nich, pod pozostałe wykonano tylko fundamenty. Każdy z ciężkich schronów był jednokondygnacyjny, miał bogate wyposażenie techniczne - maszynownię, izbę filtrów, system wentylacji, łączności i ogrzewania, z czym kontrastowało ubogie zaplecze socjalne - niewielkie izby załogi i pełniący funkcję ubikacji "kubeł hermetyczny". Podstawowe uzbrojenie każdego obiektu stanowiły ciężkie karabiny maszynowe Browning wz.30, umieszczane w strzelnicy za płytą pancerną, przeznaczone do ognia bocznego oraz w pancernej kopule do prowadzenia ognia okrężnego. Jako środki obrony dodatkowej służyły rkm Browning wz. 28 i granaty, wyrzucane na zewnątrz schronu przez specjalne przygotowane do tego kanały, tzw. zrzutnie. Te jedyne na polskim wybrzeżu schrony bojowe z lat II Rzeczypospolitej nie zostały jednak sprawdzone w walce, ponieważ 1 października 1939 r., w dniu podpisania kapitulacji Półwyspu Helskiego, front polsko-niemiecki przebiegał pomiędzy Chałupami a Kuźnicą. Po wojnie fortyfikacje pod Jastarnią nie były użytkowane, a schrony pozbawiono wyposażenia. Trzeba również odnotować iż przez wiele lat funkcjonowania PRL-u dla schronu "Saratoga" używano nazwy "Saragossa", co jest fałszerstwem, które narodziło się w Wojskowej Akademii Politycznej. W roku 2005 wszystkie schrony zostały odrestaurowane, wytyczono ścieżki dla zwiedzających i odtworzono część dawnych przeszkód oraz wyeksponowano żelbetowe zapory przeciwpancerne różnych typów. Obecnie znajduje się tu Skansen Fortyfikacji.

:: Mapa umocnień

Fortyfikacje Ośrodka Oporu Jastarnia. Kliknij na punkt oznaczony symbolem na mapie by zobaczyć informacje o umocnieniu.



:: Ciężki schron bojowy "Sokół"

Schron o kryptonimie "Sokół" znajduje się zaledwie ok. 10 m od brzegu zatoki. Jest to budowla jednokondygnacyjna, nieregularnego kształtu o wymiarach 12,50 x 12,65. Posiada żelbetowe grube ściany o grubościach: czołowa - 1,75 m (przy kopule pancernej - 2,20 m), boczne - 1,25 m, tylna - 1,25 (lub 1,00). Strop ma od 1,80 do 2,00 m grubości, ściany nośne wewnętrzne - 1,00 m, ściany działowe - 0,5 m. nieregularny kształt i zmienne grubości ścian są cechą charakterystyczną tego obiektu. Od pozostałych schronów ośrodka oporu, również nieregularnych w kształcie, odróżnia się on wejściem umieszczonym w bocznej, a nie w tylnej ścianie. Można przypuszczać, że był to pierwszy schron zaprojektowany przez majorów Szmidta i Dragułę. Środek schronu wypełnia korytarz o szerokości 1,50 m, zwężony do 1,00 m przy wejściu. Z korytarza rozchodzą się wejścia do poszczególnych pomieszczeń. Dla zapewnienia bezpieczeństwa załogi i prawidłowego funkcjonowania schronu niezbędny jest bogaty podział wewnętrzny. W związku z tym wnętrze schronu zawiera następujące pomieszczenia: - izbę bojową ze strzelnicą tradytorową na ckm- A - izbę wypoczynku dla załogi - B - komorę okrągłą pod kopułą (z szafkami na granaty), oddzieloną od wnętrza schronu podwójnymi drzwiami pancernymi - C - izbę małą ze strzelnicami na rkm dla obrony wejścia i zapola schronu, prawdopodobnie mieszczącą też suche WC i zbiornik wody -D - pomieszczenie urządzeń filto-wentylacyjnych - E - korytarz mogący pomieścić drużynę żołnierzy - F - komorę amunicyjną - G - komorę odpylającą z czerpnią powietrza - H - komorę gazoszczelna (śluza wejściowa z wnęką -I), zabezpieczoną przedsionkami przed uderzeniami pocisków i odłamków - J Schron zaopatrzony był w studnię o ciekawej konstrukcji, nietypowej dla polskich schronów typu ciężkiego. Ze względu na wodę podskórną występującą na półwyspie płytko, tuż pod powierzchnią, studnia nie jest odkryta lecz szczelnie zamknięta. Wodę czerpano z rury o średnicy 15 cm przy pomocy rury o średnicy 5 cm, zaopatrzonej w pompę ręczną. W rozplanowaniu obiektu zwraca uwagę bardzo starannie opracowany sposób ochrony wejścia. Z zewnątrz chroni je strzelnica na rkm umieszczona w skrzydle bocznym, prostopadłym do ściany z otworem wejściowym, oraz krata przeciwszturmowa (nie istniejąca obecnie). Krótki przedsionek wejściowy jest przestrzeliwany dwustronnie przez strzelnice na rkm lub kb. Drugie wejście - zapasowe (awaryjne) znajduje się 6 cm poniżej stropu małej izby bojowej. Zamykane było drzwiami pancernymi o grubości 25 mm. i dodatkowo zamknięciem wewnętrznym. Wejście to nie jest jednak ryglowane ogniem strzelnicy rkm, czy ręczną wyrzutnią granatów. W izbie załogi (o wymiarach 2,32 x 3,00 m), całkowicie bezpiecznej, nie posiadającej żadnych otworów na zewnątrz schronu, znajdowały się piętrowe prycze dla załogi. Zabezpieczenie załogi przed odpryskami, które mogłyby powstać pod wpływem uderzeń pocisków dużych kalibrów, stanowią szyny stalowe umieszczone we wszystkich stropach nad drzwiami i strzelnicami. W pomieszczeniu filtro-wentylacyjnym znajdował się stojak filtrów z pochłaniaczem gazowo-dymnym i kurzowym oraz wentylatory wraz z poruszającymi je agregatami spalinowymi. Schron o tak dużej pojemności musiał być zaopatrzony w wentylację mechaniczną (z pochłaniaczem gazowo-dymnym i kurzowym), używana zazwyczaj łącznie z awaryjną wentylacją ręczną, oraz własne zasilanie elektryczne i ogrzewanie. Starannie przemyślany system wentylacji - tworząc nadciśnienie wewnątrz schronu - mógł zapewnić gazoszczelność; służyły temu filcowe wkładki dociskowe w drzwiach i w zamknięciach strzelnic. Instalacja - dość skomplikowana - była złożona z trzech współdziałających ze sobą obiegów: zasilania świeżym powietrzem (nawiew), odprowadzania jego nadmiaru (wywiew) i odsysanie spalin bezpośrednio znad środków ogniowych. Schron "Sokół" był wyposażony w następujące środki ogniowe : 1 ckm wzór 30 (Browning) - umieszczony w strzelnicy tradytorowej na ruchomej podstawie fortecznej, 1 ckm wz. 30 - w kopule pancernej na specjalnej podstawie obrotowej zapewniającej sektor ostrzału 180 stopni od czoła i 60 stopni od tyłu, 1 moździerz 81 mm - ukrywany we wnęce przedsionka wejściowego, a używany na pozycji polowej, 2 rkmy wz. 28 (Browning) do ewentualnej obrony strzelnic wejściowych oraz 2 wyrzutnie granatów ręcznych, większa wyrzutnia miała rakietnicę. Ponadto schron wyposażony był w reflektor, zapewnie średnicy 60 cm, ukryty we wnęce ściany tylnej, przykrytej stropem 50 cm grubości. W pobliżu wejścia zapasowego znajduje się prostokątne wgłębienie, najprawdopodobniej na telefon polowy, osłonięte kiedyś płytą pancerną. Telefon ten służył do kontaktu z zewnątrz z załogą hermetycznie zamkniętego schronu. Kontakt załogi w czasie walki między sobą i dowódcą zapewniały głosowe rury o średnicy 5 cm - podobne do używanych na okrętach - znajdujących się we wszystkich izbach bojowych oraz wyprowadzone na zewnątrz do wnęki telefonu i reflektora. Kopułę pancerna schronu wykonano w 1938 r. Grubość pancerza kopuły ważącej około 15 ton, wynosi 180 mm. Kryje ona okrągłe pomieszczenie bojowe o średnicy 1,53 m, zaopatrzone w 6 otworów strzelniczych. Trzy otwory od czoła i jeden od tyłu są podwojone: dolny otwór krył lufę ckm, górny służył do obserwacji. Dwa pozostałe otwory pojedyncze i znacznie mniejsze od wymienionych, zapewniały obronę dwóch sektorów bocznych z tyłu schronu. Tego typu kopuły pancerne zapewniały obronę okrężną 360 stopni.

- Kliknij by powiększyć :

:: Ciężki schron bojowy "Sabała"

Na północ od schronu "Sokół", mniej więcej w połowie szerokości półwyspu znajduje się największy schron punktu oporu - "Sabała" (o wymiarach 15,60 x 15,30 m), usytuowany centralnie, znajduje się 30 m za torami kolejowymi. Był to schron bojowy dowódcy ośrodka oporu i odwodów. Świadczy o tym obszerny program pomieszczeń. Wnętrze jednokondygnacyjnego schronu zawiera : 2 izby bojowe na ckmy w strzelnicy tradytorowej, 2 izby załogi, w tym 1 odwodu, 2 korytarze wewnętrzne, 2 okrągłe komory pod kopułami pancernymi, izbę dowódcy i izbę centrali telefonicznej, pomieszczenie filtro-wentylacyjne, komorę amunicyjną, komorę gazoszczelną z wnęką i przedsionkiem wejściowym, komorę czerpni powietrza oraz małą izbę bojową przy wyjściu awaryjnym. Grubości ścian są identyczne jak w schronie "Sokół". Większe są jedynie przy kopułach pancernych - 2,40 i 2,50 m, natomiast, co ciekawe, strop jest cieńszy, gdyż ma 1,50 m; tylko w kopule grubość jego wzrasta do 1,75 m. Schron wyposażony był w następujące środki bojowe: 2 ckmy wz. 30 w strzelnicy tradytorowej, 1 ckm wz. 30 w kopule pancernej, 2 rkmy wz. 28 do obrony wejścia lub ognia od tyłu, 4 ręczne wyrzutnie granatów oraz 1 reflektor (we wnęce ściany zewnętrznej przykryty stropem 50 cm). Projekt przewidywał dla tego schronu - 2 kopuły pancerne; zdążono jednak zamontować tylko jedną z nich, mniejszą przeznaczoną dla ckm. Grubość jej pancerza wynosi 180 mm; kopuła posiada identyczne otwory strzelnicze jak kopuła schronu "Sokół". Otwór dla drugiej kopuły, brakującej zalano betonem. Okazało się, że otwór ten przeznaczony był dla unikalnej wówczas na naszym terenie kopuły.

- Kliknij by powiększyć :

:: Ciężki schron bojowy "Saratoga"

Ciężki schron bojowy dla broni maszynowej na pozycji głównego Ośrodka Oporu Jastarnia. Grubość osłony żelbetowej: średnio 140 cm, ścian zewnętrznych 100-180 cm, ścian wewnętrznych 10-100 cm. Grubość pancerzy dla strzelnic w ścianach 25-120 mm, kopuły 180 mm. Taka konstrukcja, z zastosowaniem siatek przeciwodpryskowych w ścianach i sztywnej warstwy przeciwodłamkowej w stropach pomieszczeń, chroniła ludzi przed skutkami wybuchu pocisku artyleryjskiego o kalibrze do 220 mm, przy jednokrotnym trafieniu w to samo miejsce. Głównym zadaniem taktycznym dla broni maszynowej był czołowy ostrzał na przedpole, celem zwiększenia siły żywej przeciwnika. Jeden ckm w strzelnicy osłoniętej płytą pancerną o sektorze ostrzału 60 stopni strzelał m.in. wzdłuż jednej poza szosa drogi gruntowej, ciągnącej się wzdłuż półwyspu. Drugi ckm, umieszczony w kopule pancernej z czołowym sektorem ostrzału 190 stopni z 3 strzelnic, miał pod ogniem wąski pas wydm, ale w skrajnych położeniach był w stanie przestrzeliwać międzypola do schronu "Sabała" i położonego tuż obok "Sępa". Ułatwiająca obronę Ośrodka Oporu Jastarnia zabagniona dolina o szerokości do 100 m, cały czas mogła być przestrzeliwana ogniem rkm ze strzelnicy w ścianie bocznej. Strzelnica ta, dodatkowa strzelnica skierowana do tyłu w kopule pancernej, strzelnica dla broni ręcznej w ścianie tylnej oraz kolejna strażnica w drzwiach zamykających wyłaz awaryjny, umożliwiały obronę okrążonego obiektu. Otwór wejściowy chroniły 2 strzelnice wewnętrzne dla broni ręcznej, skierowane do przedsionka. W przypadku nocnych działań przeciwnika istniała sposobność oświetlania wydm przy pomocy flar wystrzeliwanych z rakietnicy przez specjalną wyrzutnię, drogę i podmokłą dolinę oświetlał opancerzony reflektor schowany we wnęce na bocznej ścianie. Wyposażenie kwaterunkowe schronu zapewniało załodze minimum wygód socjalnych. Najważniejszy był zapas wody, żywności i medykamentów oraz agregat prądotwórczy i system filtro-wentylacyjny. Wentylacja mechaniczna i ręczna wentylatory przy środkach ogniowych, wytwarzały nadciśnienie wewnątrz schronu, izolując ludzi od kontaktu z gazami bojowymi oraz usuwały trujące produkty spalania prochu. Budowę obiektu rozpoczęto 15.05.1939 r. i do wybuch wojny uzyskał on gotowość bojową, z tym że nie był kompletny system filtro-wentylacyjny. Tynkowanie, malowanie, maskowanie schronu i inne prace wykończeniowe prowadzono do końca obrony RU Hel.

- Kliknij by powiększyć :

:: Ciężki schron bojowy "Sęp"

Schron znajduje się około 50 metrów od schronu "Saratoga" na piaszczystej wydmie. Wnętrze schronu wypełniają: izba ze strzelnicą tradytorową na ckm, izba wypoczynku dla załogi, dwie komory okrągłe pod kopułą ( z szafkami na granaty), izba z wyjściem awaryjnym i strzelnicą dla rkm do obrony wejścia, pomieszczenie urządzeń filtro-wentylacyjnych, korytarz (mogący pomieścić drużynę żołnierzy), komora amunicyjna, komora czerpni powietrza, komora gazoszczelna z przedsionkiem, komora na moździerz. Ściana czołowa schronu jest znacznie grubsza niż w pozostałych schronach (2,70 m a przy pozostałych kopułach 3,10-3,30 m). Grubość stropu wynosi przeciętnie 1,50 m przy kopułach wzrasta do 1,75 w części tylnej obniża się do 1,40 m. Strzelnica tradytorowa na ckm umieszczona jest skośnie w stosunku do przedpola, zabezpieczona maską, utworzoną przez ścianę boczną kopuły i okap stropu, pogrubiony, tworzący tzw. "przyłbicę", osłaniającą strzelnicę od góry przed ogniem bocznym i obserwację nieprzyjaciela. Schron wyposażony był w : 1 ckm w strzelnicy tradytorowej, 1 ckm do ostrzału okrężnego w kopule pancernej (o grubości pancerza 180 mm), 1 rkm do obrony wejścia, 1 moździerz 81 mm ukryty w specjalnej komorze przedsionka, reflektor we wnęce zewnętrznej ściany bocznej oraz 2 ręczne wyrzutnie granatów. Na wyposażeniu schronu miało być także działko ppanc. 37 mm, zamocowane na kopule pancernej, od strony plaży. Kopuły tej nie dostarczono, a komorę pod nią, o średnicy 1,62 m z dwoma kształtownikami w suficie, nie zdążono nawet przykryć betonowym stropem.Budowę schronu rozpoczęto 15.05.1939 r. W dniu 1 września prowadzono przy nim prace wykończeniowe kontynuowane do kapitulacji RU Hel. Do wybuchu wojny nie zdążono jednak dostarczyć na półwysep kopuły z armatą ppanc. Szybu nie zaślepiono, wykorzystując go jako odkryte stanowisko obserwacyjne. W latach 1940-45 stanowisko utrzymywane było przez Niemców dla potrzeb obrony przeciwdesantowej półwyspu helskiego.

- Kliknij by powiększyć :

:: Fundament 1-sektorowego schronu lekkiego

Lekki schron bojowy dla broni maszynowej na pozycji tyłowej Ośrodka Oporu Jastarnia - początkowy etap budowy. Miał to być standartowy obiekt polskiej fortyfikacji polowej, który przy grubości żelbetowego stropu do 100 cm i ścian zewnętrznych do 120 cm, chronił załogę przed skutkami bezpośredniego trafienia pociskiem artyleryjskim kalibru 155 mm i licznymi trafieniami pocisków do 105 mm w jedno miejsce. Schron miał służyć za stanowisko ogniowe dla jednego ckm, ostrzeliwującego przez jedną strzelnicę w ścianie, ogniem flankującym (bocznym) o sektorze 60 stopni, cele żywe na międzypola do sąsiedniego obiektu nad brzegiem morza. Ckm otwierał ogień do przeciwnika, dopiero gdy przełamał się on przez pozycję główną i usiłował pokonać zabagnioną dolinę, albo próbował otoczyć sąsiedni schron. Brak pełnej możliwości obrony okrężnej obiektu, ograniczonej tylko do ostrzeliwania wejścia, rekompensowała wzajemna sposobność osłony ogniem z owego sąsiedniego schronu, co było podstawowym założeniem taktycznym dla obrony pozycji złożonej z budowli tego typu.

- Kliknij by powiększyć :

:: Fundament 2-sektorowego schronu lekkiego

- Kliknij by powiększyć :

:: Sztuczne zapory przeciwpancerne

- Kliknij by powiększyć :

:: Okopy

- Kliknij by powiększyć :

:: Sztuczna zapora przeciwpiechotna

Wszystkie trzy pozycje Ośrodka Oporu Jastarnie (wysunięta, główna i tyłowa) miały na czole pas sztucznej przeszkody przeciwpiechotnej, które wybudowano w okesie sierpień-wrzesień 1939 r. Zastosowano tradycyjne przeszkody, charakterystycznych dla linii polskich fortyfikacji stałych, płot kolczasty na metalowych słupkach. W zależności od stopnia zagrożenia atakiem piechoty lub kawalerii, można było tworzyć pasy o dowolnej głębokości przez zwielokrotnianie rzędów, lecz już kształt i wymiary jednego rzędu ograniczały do minimum szanse pokonania go czołganiem się lub przeskoczeniem, szczególnie gdy przeszkoda była ostrzeliwana. Metalowe słupki odporne na uderzenia pocisków i odłamków powiązane były trudnym do przecięcia grubym drutem gładkim na tym szkielecie mocowano rozwinięty drut kolczasty.
Ciągłe pasy przeszkód musiał mieć luki dla pojazdów na drogach i przejścia dla cofających się lub kontratakujących własnych żołnierzy. Do zamykania tych przerw służyły przygotowwane zawczasu przeszkody przenośne. W zależności od potrzeb, szykowano potrzebną ilość drewnianych szkieletów w formie kozłów lub jeży, owijanych potem drutem kolczastym. Przeszkody takie służyły również do zapełnienia użytków płotu zniszczonego w czasie walki.

- Kliknij by powiększyć :

:: Sztuczna zapora przeciwpancerna - słupy stalowe

Na czole pozycji wysuniętej Ośrodka Oporu Jastarnia, na odcinku najbardziej zagrożonym atakiem pojazdów pancernych, którym przebiegały szlaki komunikacyjne, między Zatoką Gdańską a pasem wydm, wybudowano w okresie sierpień-wrzesień 1939 r. sztuczną przeszkodę ppanc. Miała ją ostrzeliwać m.in. stacjonarna armata ppanc. w kopule, zaplanowana wśród środków ogniowych schronu "Sabała".
Zastosowano wariant przeszkody złożony z wkopanych na planie szachownicy odcinków pochylonych szyn kolejowych. Dla zwiększenia skuteczności przeszkody, wszystkie szyny w rzędach powiązano ze sobą przy pomocy drewnianych pali. Po wybuchu wojny zerwano odcinek toru kolejowego, a jego nasyp i szosę przygotowano do zaminowania. Polska przeszkoda była w stanie skutecznie zatrzymać tylko czołgi lekkie, jakich już prawie wcale nie używano w końcu II wojny światowej i Niemcy przygotowując w 1945 r. ośrodek oporu do walki, w miejscu zdemontowanych szyn wykopali zachowany do dziś zdwojony rów. Rzeczywistą głębokość właściwego rowu potegował nasyp, co przy odpowiedniej szerokości przeszkody gwarantowało unieruchomienie na niej co najmniej czołgu średniego.

- Kliknij by powiększyć :

:: Zapory drogowe

- Kliknij by powiększyć :

:: Droga na Hel w 1939 roku

- Kliknij by powiększyć :